منشأ گرد و غبار در تهران (Dust Storm)، ذرات جامد معلق در هوا هستند که قطرشان معمولاً کمتر از ۱۰ میکرون است. این ذرات میتوانند منشأ طبیعی یا انسانی داشته باشند و از بیابانها، زمینهای خشک، خشکشدن تالابها یا فعالیتهای صنعتی و کشاورزی ناشی شوند.
منشأ گرد و غبار در تهران
به نقل از پایگاه خبری دخالت در حالی که آسمان تهران برای چندمین روز متوالی در مه گرد و غبار فرو رفته، معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، از تالاب خشک شده صالحیه در جنوب غربی تهران به عنوان مهمترین کانون فعال گرد و غبار در پایتخت نام برد و اعلام کرد: تشدید خشکسالی، وزش بادهای منطقهای و فعال شدن کانونهای داخلی شرایط پایدار آلودگی هوا را رقم زده است.
ریزگرد یا گرد و غبار (Dust Storm)، ذرات جامد معلق در هوا هستند که قطرشان معمولاً کمتر از ۱۰ میکرون است. این ذرات میتوانند منشأ طبیعی یا انسانی داشته باشند و از بیابانها، زمینهای خشک، خشکشدن تالابها یا فعالیتهای صنعتی و کشاورزی ناشی شوند. طوفانهای گرد و غبار پدیدهای جدید در ایران نیستند، اما شدت، وسعت و تکرار آنها در دو دهه اخیر افزایش چشمگیری داشته است. نخستین گزارشهای نگران کننده از افزایش گرد و غبار، به اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمیگردد؛ اما بحران واقعی از سال ۱۳۸۴ به بعد بهویژه در خوزستان، ایلام، کرمانشاه و سیستان و بلوچستان محسوس شد.
خشکسالیهای مداوم و کاهش بارندگی
خشکسالیهای مداوم و کاهش بارندگی، خشکشدن تالابهای مرزی و داخلی مانند هورالعظیم، بختگان، جازموریان، هامون، کاهش منابع آبی ورودی از کشورهای همسایه مانند ترکیه، افغانستان و عراق، تغییر کاربری اراضی و بیتوجهی به مدیریت منابع طبیعی و ساخت سدهای مرزی در کشورهای همسایه و جنگ و بیثباتی سیاسی در منطقه از دلایل تداوم و تکرار این پدیده اعلام شده است. این پدیده در کشور دارای دو منشأ داخلی و خارجی است؛ کانون خارجی گرد و غبار عراق، سوریه، عربستان، شمال آفریقا و کانونهای داخلی آن شامل سیستان و بلوچستان، خوزستان، کرمان، یزد، خراسان جنوبی و جنوب سمنان بوده است.
حالا پای این مهمان ناخوانده به تهران باز شده و برای چندمین روز پیاپی هوای پایتختنشینان را غبار آلوده کرده است. گفته میشود منشأ این طوفان بزرگ در میانه ماه مه ۲۰۲۵ (۱۵ مه) از بیابانهای عربستان و عراق برخاسته و ابتدا استانهای غربی ایران را درنوردیده؛ سپس به تهران رسیده و آسمان پایتخت را در ظهر همان روز پوشانده است و به گفته معاون سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی افزایش بازه زمانی گرد و غبار ناشی از خشکسالیهای پیاپی است که ایران در سالهای اخیر با آن دست به گیریبان بوده است و مقصر اصلی گرد و غبار تهران را «تالاب صالحیه» میداند.
تالاب صالحیه در مرز استانهای تهران، البرز و قزوین واقع شده است و از نظر زمینشناسی، بخشی از دشت قزوین و دامنههای جنوبی البرز بهشمار میرود. در گذشته این منطقه یکی از مناطق فصلی و طبیعی مهم در مسیر پرندگان مهاجر و حیاتوحش محلی بوده است و در فصول بارندگی، از زهآبهای کشاورزی، بارشها و روانآبها تغذیه میشد، اما به دلیل کاهش بارندگی، برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی، سدسازی، توسعه کشاورزی و خشکسالی مستمر، این تالاب در سالهای اخیر کاملاً خشک شده است. زمینهای خشک، شور و بدون پوشش گیاهی تالاب اکنون به کانون فعال ریزگردها تبدیل شدهاند، بهویژه هنگام وزش بادهای جنوبی و جنوبغربی.
تداوم هوای آلوده همراه با گرد و غبار در تهران
دکتر رضا شهبازی با اشاره به شدت و گستره بیسابقه پدیده گرد و غبار در سال جاری با تاکید بر اینکه وضعیت کنونی هوای تهران پدیده تازهای نیست، گفت: این پدیده از سالهای قبل اتفاق افتاده و در سالهای اخیر شدت و گستره آن افزایش یافته ضمن آنکه بازه زمانی دوام آن در حال طولانیتر شدن است. وی افزود: این پدیده دو منشأ داخلی و خارجی دارد و از خارج تحت تاثیر بهویژه کشورهای همسایه غربی است. این کشورها منشأ اغلب پدیده گرد و غباری است که مناطق وسیعی از کشور را تحتتاثیر قرار میدهند. لیکن به دلیل کمآبی شدیدی که در سالهای اخیر با آن مواجه بودیم، بخش قابل ملاحظهای از کانونهای گرد و غبار داخلی نیز فعال شدهاند.
شهبازی با اشاره به تأثیر شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناطق اطراف تهران، اظهار کرد: در حال حاضر کانونهای داخلی گرد و غبار نیز بهشدت فعال شدهاند. کافی است بادی از جنوب غرب، جنوب یا جنوب شرق در منطقهای مانند تهران بوزد تا بخشهای جنوبی، جنوب غربی و جنوب شرقی تهران -که عمدتاً بیابانی هستند- گرد و غبار قابل توجهی را وارد فضای شهری کنند.
