نخستین واکسنی که ماده مؤثره آن بهطور کامل با کمک هوش مصنوعی طراحی شده، در فاز اول آزمایش انسانی نتایج موفقیتآمیزی از خود نشان داد. این دستاورد میتواند راه را برای تولید واکسنهایی هموار کند که در برابر جهشهای آینده ویروسها نیز اثربخشی خود را حفظ کنند.
موفقیت تاریخی یک واکسن طراحیشده با هوش مصنوعی
دانشمندان در یک پیشرفت مهم پزشکی موفق شدند نخستین واکسن همگانی مبتنی بر هوش مصنوعی را با موفقیت وارد مرحله آزمایش انسانی کنند. این واکسن که توسط پژوهشگران دانشگاه کمبریج و شرکت DIOSynVax توسعه یافته، توانسته فاز نخست کارآزمایی بالینی را با ایمنی کامل پشت سر بگذارد.
برخلاف روشهای سنتی ساخت واکسن که معمولاً بر یک سویه مشخص از ویروس تمرکز دارند، این فناوری جدید با استفاده از الگوریتمهای یادگیری ماشینی و تحلیل حجم گستردهای از دادههای ژنتیکی، ساختاری را هدف قرار داده که میان اعضای یک خانواده ویروسی مشترک است.
مبنای طراحی این واکسن یک «سوپرآنتیژن» است؛ ترکیبی که ویژگیهای مشترک تمامی ویروسهای یک خانواده را شناسایی میکند. در این پروژه، تمرکز دانشمندان بر خانواده کروناویروسهای Sarbeco بوده است؛ گروهی که علاوه بر ویروس عامل کووید-۱۹، برخی ویروسهای موجود در خفاشها را نیز شامل میشود.
به گفته محققان، این رویکرد میتواند مشکل همیشگی بهروزرسانی واکسنها پس از ظهور سویههای جدید را تا حد زیادی برطرف کند. هدف نهایی، ایجاد ایمنی گسترده و پایدار در برابر ویروسهایی است که هنوز حتی وارد جمعیت انسانی نشدهاند.
نتایج امیدوارکننده فاز اول آزمایش انسانی
در نخستین مرحله آزمایش بالینی، ۳۹ داوطلب سالم بین ۱۸ تا ۵۰ سال مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد واکسن علاوه بر برخورداری از سطح ایمنی مطلوب، توانسته پاسخ ایمنی قدرتمندی در بدن افراد ایجاد کند.
بررسیها همچنین نشان داد آنتیبادیهای تولیدشده تنها علیه SARS-CoV-2 فعال نیستند و قابلیت مقابله با برخی کروناویروسهای خفاشی را نیز دارند؛ ویروسهایی که از آنها بهعنوان یکی از تهدیدهای بالقوه برای همهگیریهای آینده یاد میشود.
یکی دیگر از ویژگیهای قابلتوجه این پروژه، استفاده از سیستم جت میکروفلوئیدیک برای انتقال واکسن DNA است. در این روش، محلول واکسن بدون استفاده از سوزن و تنها از طریق فشار کنترلشده وارد بدن میشود.
این فناوری علاوه بر افزایش راحتی افراد، میتواند در زمان وقوع بحرانهای بهداشتی، سرعت اجرای برنامههای واکسیناسیون گسترده را به شکل محسوسی افزایش دهد.
گام بعدی؛ واکسنهای دائمی برای ابولا و آنفلوانزا
پس از نتایج امیدوارکننده این مطالعه، دانشمندان در حال بررسی امکان استفاده از همین فناوری برای توسعه واکسنهای گستردهاثر علیه بیماریهای خطرناک دیگری مانند ابولا و آنفلوانزا هستند.
موفقیت این پروژه نشان میدهد هوش مصنوعی دیگر تنها یک ابزار کمکی در تحقیقات پزشکی نیست و میتواند مستقیماً در طراحی نسل جدید واکسنها نقشآفرینی کند. البته هنوز برای قضاوت نهایی زود است و این واکسن باید مراحل بعدی آزمایشهای بالینی را نیز با موفقیت پشت سر بگذارد، اما نتایج اولیه چشمانداز امیدوارکنندهای برای مقابله با پاندمیهای آینده ترسیم میکند.
نتایج این تحقیق در نشریه تخصصی Journal of Infection منتشر شده و بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای اخیر در حوزه واکسنهای مبتنی بر هوش مصنوعی مورد توجه جامعه علمی قرار گرفته است.
